Rūznāmah-i Niẓāmī-i ʻIlmīyah-i va Adabīyah (Qājār)
- Sipahsālār, Mīrzā Ḥusayn Khān [میرزا حسین خان سپهسالار] (Manager)
- Muhandis ʻAbbās [مهندس عباس] (Manager)
📦 Master Archive Collection
Get all available issues for this serial in one discounted bundle.
| Year | Issue(s) | Issue Count | Pages | Price | |
|---|---|---|---|---|---|
1293 |
No. 1-5 | 5 | 38 | Price range: £11.05 through £32.50 | See Pricing & Purchase → |
|
1294 |
No. 6-15,17 | 11 | 62 | Price range: £14.45 through £42.50 | See Pricing & Purchase → |
Founded in 1293 H.Q. (1877) under the patronage of Mīrzā Ḥusayn Khān Sipahsālār, Rūznāmah-i Niẓāmī-i ʻIlmīyah-i va Adabīyah was the first specialist military periodical published in Īrān. Initially titled Rūznāmah-i Niẓāmī-i Dawlat-i ʻAlīyah-i Īrān, it adopted its definitive name from the third issue. Issued from the Itāmāzhur School in Tihrān and managed by Muhandis ʻAbbās under Sipahsālār’s direction, it carried articles, dispatches, and reports on military science, training, and policy — explicitly penned in the common soldier’s vernacular rather than the formal secretarial register of the day. The journal introduced several innovations to Persian press culture: a formally constituted editorial board (Majmaʻ-i Makhṣūṣ), an open call for public contributions, and editorial engagement with military thought drawn from the Ottoman and European press. Sixteen issues survive across 1293–1294 H.Q. It initiated the first recorded press controversy in Iranian journalistic history, engaging in public polemic with Rūznāmah-i ʻIlmī. Its successor, Mirrīkh, appeared twenty months after its cessation.
چهل سال پس از انتشار نخستین نشریه ادواری ایران، اولین نشریه تخصصی در زمینه علوم نظامی منتشر شد. این نشریه ابتدا «روزنامه نظامی دولت عِلّیه ایران» نام داشت و از شماره سوم به «روزنامه نظامی علمیّه و ادبیّه» تغییر نام داد. روزنامه نظامی علمیه و ادبیه در تاریخ ۲۹ ذیالقعده ۱۲۹۳ق از طرف «میرزا حسینخان سپهسالار» در تهران تأسیس و در مدرسه اتاماژور نشر میشده است. گرداننده اصلی این نشریه «عباس مهندس» بود که زیر نظر «سپهسالار» به انجام وظایف محوله اشتغال داشت. «مسیو لیسو» نیز گویا دستیار او بوده و سمت جانشینی وی را داشته است.
در دورهُ روزنامهُ نظامی مقالهها، گزارشها و خبرهایی مرتبط با نظامیان میتوان خواند. در سرمقاله نخستین شماره که آن را اعلان رسمی نام نهادهاند هدف از انتشار این نشریه را القای تعلیم علوم نظامی و ارتقای عموم طبقات قشون به مدارج علمی ذکر کردهاند تا افراد و آحاد ادارهُ قشون و وزارت جنگ از علوم نظامات جدیده و قوانین اختراعات پسندیده جنگ بیبهره نمانند.
روزنامه نظامی از بعضی جهات نقطه آغاز در تاریخ مطبوعات ایران محسوب میشود. به پارهای از ویژگیهای این نشریه در پی اشاره خواهد شد: نکتهُ نخست تشکیل هیأت تحریریه در آن روزگار است که با عنوان مجمع مخصوص از آن یاد کردهاند. دو دیگر این که در روزنامه نظامی علمیه و ادبیه به صراحت نوشتهاند: «چون این روزنامه به زبان عمومی و لسان سربازی نوشته میشود لهذا عبارت آن خارج از بیانات و الفاظ منشیانه خواهد بود.» که در نوع خود در آن عهد بینظیر است. فراخوان عام برای نگارش و ارسال مقاله نیز که بانی آن دست اندرکاران این نشریه بودهاند سرآغاز یک تحول در تاریخ روزنامهنگاری ایران است. سبک و سیاق کار آنان نیز این نکته را نمایان میکند که مطبوعات داخلی و انتشارات انطباعات الگوی گردانندگان این نشریه نبوده بلکه آنها مشق عملی روزنامهنگاری را از روی مطبوعات سایر کشورها و به ویژه عثمانی فرا گرفتهاند. از دیگر نکات قابل ذکر، مخاطبان این نشریه است که در ابتدا اهل نظام بودهاند. همان گونه که به صراحت نوشتهاند چهارصد نسخه برای استفاده آنان طبع و نشر میشده اما میل به خواندن آن در خارج از اهل نظام بروز کرده است. زمینهُ نخستین رقابت مطبوعاتی و جنگ قلمی در ایران را نیز روزنامه نظامی علمیه و ادبیه فراهم آورد. خبر نشر روزنامهُ علمی در روزنامه نظامی و تذکر دوستانه این نشریه منجر به یک جنگ قلمی شد. ایراد مدیر روزنامه علمی به نام و محتوای روزنامه نظامی و پاسخ روزنامه نظامی به این ایراد موجب شد که نخستین رقابت مطبوعاتی و جنگ قلمی در مطبوعات ایران پدید آید.
علل تعطیل روزنامه نظامی بحث برانگیز است و محققان سلف هر یک براساس دیدگاه خود مطالبی نوشتهاند. به هر حال بیست ماه پس از توقف انتشار روزنامه نظامی، «مریخ» جانشین آن شد و سعی داشت به همان مباحث ادامه دهنده راه روزنامه نظامی شود.