Āz̲arbāyjān (Firqah-i Dimūkrāt, Pahlavi II)
📦 Master Archive Collection
Get all available issues for this serial in one discounted bundle.
| Year | Issue Title | Issue Count | Pages | Price | |
|---|---|---|---|---|---|
1324 |
Vol. 2, No. 1-25, 42-53, 55-154 | 137 | 490 | Price range: £38.25 through £99.00 | See Pricing & Purchase → |
|
1325 |
Vol. 3, No. 155-207, 209-286, 290-333, 335-370 | 211 | 838 | Price range: £48.00 through £118.50 | See Pricing & Purchase → |
Āz̲arbāyjān was the official organ of the Firqa-yi Dimūkrāt-i Āz̲arbāyjān, a party that declared its existence in Tabrīz on 3 Shahrivar 1324 H.Sh. following a directive from the Soviet Central Committee’s Political Bureau. Founded by Jaʻfar Pīshahʾwarī and Azerbaijani activists through a twelve-point manifesto in Turkish and Persian, it demanded broader administrative autonomy, the teaching of Azerbaijani Turkish in schools, and land and economic reforms. The party’s rise and the ensuing fall of the autonomous government of Āz̲arbāyjān became a defining episode in the Būḥrān-i Īrān, one of the Cold War’s opening acts. The newspaper predated the party: first published in 1320 H.Sh. under ʻAlī Shabistarī, it carried articles and poetry in Turkish on Azerbaijani language, history, and literature before being banned in 1321 H.Sh. Revived on 14 Shahrivar 1324 H.Sh. as the Firqa’s official mouthpiece, it continued until 1325 H.Sh. This collection of 348 issues documents that entire arc.
فرقه دموکرات آذربایجان (به ترکی آذربایجانی: آذربایجان دموکرات فرقهسی) نام حزبی سیاسی است، که در ۱۲ شهریور ۱۳۲۴ در تبریز، سه ماه پس از فرمان محرمانه دفتر سیاسی کمیته مرکزی اتحاد شوروی در تبریز اعلام موجودیت نمود. این حزب با انتشار بیانیهای ۱۲ مادهای به زبانهای ترکی و فارسی به رهبری جعفر پیشهوری و همراهی چندین فعال سیاسی آذربایجانی دیگر تشکیل شد. اختیارات گستردهتر محلی از لحاظ اداری، تدریس زبان ترکی آذربایجانی در مدارس در کنار زبان فارسی و اصلاحات ارضی و اقتصادی از جمله مهمترین خواستههایی بود که در توضیح اهداف و خواستههای این تشکل جدید سیاسی عنوان شده بود. ماجرای تأسیس و نابودی حکومت خودمختار آذربایجان توسط فرقه به بحران ایران که یکی از سرآغازهای جنگ سرد بود معروف است.علی شبستری، رهبر حزب توده شاخه تبریز، بعدها گفت: پیشهوری فرمانی از روسها دریافت کرد که حزب دموکرات را ایجاد کند. دستنوشتههای پیشهوری نشان میدهد که او، حزب توده را منحل کرد و نام دموکرات را برگزید تا کسانی که جزب ایدئولوژی کمونیست نبودند را جذب کند.
فرقۀ دموکرات آذربایجان، پس از ورود نیروهای متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ و اشغال مناطق شمالی ایران، بهویژه آذربایجان، به دست ارتش سرخ تشکیل شد. بیشتر اعضای نظامی فرقۀ دموکرات از میان گروههای شورشی بودند. انبوه کارجویان ایرانی و بهویژه آذربایجانیها که در دهههای واپسین سدۀ سیزدهم/ نوزدهم و اوایل سدۀ چهاردهم/ بیستم به روسیه و بخش مسلماننشین قفقاز جنوبی مهاجرت کرده بودند، در آستانۀ جنگ جهانی دوم، بهویژه در سال ۱۳۱۶ شمسی به ایران کوچانده شدند. این مهاجران که با زبان و فرهنگ روسی آشنا بودند، آمادگی بیشتری برای همکاری با مقامات شوروی داشتند. ازاینرو، بیشتر آنان پس از تشکیل سازمان ایالتی حزب توده به آن پیوستند؛ چنانکه، بهگزارش یکی از سران حزب توده که در آستانۀ تأسیس فرقۀ دموکرات از تبریز بازدید کرده بود، اعضای آن حزب را در تبریز مهاجران تشکیل میدادند. نفوذ مهاجران در سازمان ایالتی حزب توده آنقدر زیاد بود که تشکیلات سازمان را با بیش از شصت هزار عضو در ۲۱ شهریور ۱۳۲۴، یعنی یک هفته پس از تشکیل فرقۀ دموکرات، به آن ملحق کردند.
بنیانگذاران این جمعیت چون علی شبستری، هلال ناصری چاوشی و رحیمی بعدها به فرقۀ دموکرات پیوستند. درسال ۱۳۲۰ شمسی، روزنامۀ آذربایجان که ناشر افکار جمعیت بود، با مدیریت علی شبستری منتشر شد. این روزنامه گذشته از درج مطلب و اشعاری به زبان ترکی، مقالاتی هم درباره زبان و ادبیات و تاریخ آذربایجان و نیز در دفاع از انجمنهای ایالتی و ولایتی منتشر میکرد.
جمعیت آذربایجان و ترجمان آن در سال ۱۳۲۱ شمسی توقیف و منحل شدند. گفتنی است که همین روزنامه در ۱۴ شهریور ۱۳۲۴ به ناشر افکار فرقۀ دموکرات تبدیل شد.