The book begins by presenting an overview of Mawlavi studies in contemporary Iran, followed by the first chapter, which is divided into two sections focusing on Mawlavi and thinkers. In the section "Mawlavi and Non-Iranian Thinkers," Mawlavi’s ideas and perspectives are analysed comparatively and dialogically with those of eight influential global figures from different times and places, ranging from Eastern sages to Western thinkers. These include the thoughts of Laozi, Suqrat, Kīrkīgūr, Dāstāyūfsky, Jeymz, Bākhtīn, Gurdzhīyuf, and Derīdā, which are examined and critiqued in relation to Mawlavi's ideas. The other section of this chapter juxtaposes Mawlavi’s thoughts with those of four Iranian thinkers: Abuʾl-Faz̤l Rashīd al-Dīn Maybudī, Shams-i Tabrīzī, Mullā Ahmad Narāqī, and Zarrīnʾkūb.
Another perspective on Mawlavi’s intellectual framework reveals that among epistemological dimensions and elements of ontology, cosmology, theology, anthropology, and others, he devoted the most attention to anthropology and its various dimensions. The second chapter explores the following topics: the real image of Mawlavi in epistolary dialogues, analysis of the dystopian tale of cruelty in the Mathnavi with a focus on human crises, study and analysis of the nature of pain and suffering in the Mathnavi, examination of the concept of the fourfold human relationships in the Mathnavi, a close reading of a couplet from the Mathnavi, Mawlavi’s universal messages for contemporary humanity, a study and analysis of the novels The Forty Rules of Love and Kīmīyāʾkhātūn in relation to Mawlavi’s life, and a semiotic analysis of a ghazal by Mawlavi.
The final chapter is dedicated to the critique and analysis of Mawlavi bibliographies, featuring two books: Ishāratʾhā-yi Daryā: The Poetics of Narrative in the Mathnavi and Ravāyat-i Sar-i Dilbarān: Exploring the Life and Historical Experiences of Mawlavi in the Mathnavi.
دربارهی مولوی بهمثابهی یک شاعر، حکیم متأله و عارفی سرمست که ادعا میکرد «سخنم مست و دلم مست و خیالات تو مست» در قالب کتاب، مقاله و پایاننامه در حوزهی نقد دانشگاه و فرادانشگاهی بسیار نوشتهاند و خواهند نوشت. چاپ و انتشار بیش از هزاروسیصد اثر پژوهشی در بازهی زمانی حدود نودساله فقط در واحد مقالهنویسی، گویای جایگاه او در ذهن و ضمیر منتقدان و محققان ادبی است. از سویی دیگر حضور پررنگ اندیشه و گفتمان مثنویپژوهی و مولویشناسی در واحد کتاب و پایاننامه/ رساله که خود داستان دیگری است، نشان از حضور پررنگ و مؤثر اندیشه و آثار مولوی در تحقیقات ادبی معاصر دارد. این کتاب حاصل درک و دریافتی ولو نیمکاره از اندیشهی مولوی در حوزههای گوناگون است.
در ابتدا تصویری از مولویپژوهی در ایران معاصر به دست داده شده و سپس در فصل نخست در دو بخش به مولوی و متفکران پرداخته شده است. در بخش «مولوی و متفکران غیرایرانی» اندیشه و نگاه مولوی با هشت شخصیت تأثیرگذار جهانی در زمانها و مکانهای مختلف از حکیمان شرق گرفته تا متفکران غرب به صورت مقایسهای و گفتگویی بررسی شده است. بر این اساس به ترتیب آراء و اندیشههای لائودزه، سقراط، کرکگور، داستایوفسکی، جیمز، باختین، جرجیوف و دریدا در برخی از زمینهها و حوزهها و در تعامل با اندیشههای مولوی بررسی و تحلیل شده است. در بخش دیگر این فصل نیز مولوی در کنار اندیشههای چهار متفکر ایرانی به بوتهی نقد کشیده شده است؛ از اندیشههای ابوالفضل رشیدالدین میبدی گرفته تا شمس تبریزی و از ملااحمد نراقی گرفته تا زرینکوب.
نگاهی دیگر به مجموعهی منظومهی فکری مولوی نشان میدهد که در ساحتهای مختلف معرفتشناختی و از میان مؤلفههای هستیشناسی، جهانشناسی، خداشناسی، انسانشناسی و …. بیشترین توجه را به مقولهی انسانشناسی و ابعاد و ساحتهای مختلف آن داشته است. در فصل دوم این موضوعات مطرح شده است: چهرهی واقعی مولوی در گفتگوهای مکاتبهای، تحلیل قصهی ناکجاآباد شقاوت در مثنوی با توجه به بحرانهای انسانی، بررسی و تحلیل ماهیت درد و رنج در مثنوی، بررسی و تحلیل مفهوم ارتباطهای چهارگانهی بشری در مثنوی، بازکاوی بیتی از ابیات مثنوی، پیامهای جهانی مولوی برای انسان امروز، بررسی و تحلیل رمان ملت عشق و کیمیاخاتون با رویکرد به زندگی مولوی و نشانهشناسی غزلی از مولوی.
در فصل پایانی نیز که به تحلیل و نقد کتابشناسی مولوی اختصاص دارد، دو کتاب «اشارتهای دریا بوطیقای روایت در مثنوی» و «روایت سر دلبران: بازجست زندگی و تجارب تاریخی مولوی در مثنوی» بررسی و تحلیل شده است.

