Downloadable Book
Majlis ārāy
مجلس آرای
Price range: £7.88 through £21.50
Table of Contents and IntroductionMajlis-ārāy is a unique biographical anthology compiled by Fakhrī-yi Haravī, a little-known Persian poet and author active during the late Timurid and early Ṣafavid periods. Due to the absence of any surviving autograph manuscripts, information about Fakhrī’s life is limited and fragmented, mostly drawn from his own writings or later biographical sources. Known for his admiration of Shāh Ismāʿīl Ṣafavī, Fakhrī composed several works in praise of him and his officials, including Haft kishvar and Majlis-ārāy. Written between 962–963 Hijrī Qamarī while Fakhrī was in Sind under the service of Mīrzā ʿĪsā Tarkhān, Majlis-ārāy is the first known anthology in Persian literature devoted to satirical poets (hajv-gūyān). Covering poets from Rudakī to Fakhrī’s contemporaries, the book features satirical verses, often motivated by poets’ grievances against powerful elites. The work preserves rare literary material from Herat and Sind, with its only known manuscript held in the Gulpāyagānī Library, carefully copied and annotated in the late 10th century Hijrī Qamarī.
آگاهیها دربارهی زندگی فخری هروی محدود است به اطلاعات پراکنده و اندکی که یا خود او در برخی از آثارش به آن اشاره کرده یا در بعضی از تذکرهها ذکر شده است. تاکنون هیچ نسخهی خطیای از آثار فخری یافت نشده که به دستخط مؤلف باشد تا نام و مشخصات دقیق او با استناد به آن آشکار شود؛ بنابراین هویت فخری در نسخههای خطی آثار او به چند صورت مختلف ثبت شده است: سلطانمحمد بن امیری، فخری بن امیری، فخری بن محمد امیری، فخری بن محمدامیر، فخری بن محمدامیر هروی، فخری سلطانمحمد بن امیر، فخر بن امیر هروی و فخرالدین بن امیری هروی.
از دوران کودکی و نوجوانی فخری اطلاعاتی در دست نیست؛ اما بر اساس اشارات صریح یا ضمنی او در برخی از آثارش معلوم است که فخری در ابتدا هرات بوده و به شاه اسماعیل صفوی و گماشتگان او در خراسان و هرات ارادت خاصی داشته است؛ چراکه «هفت کشور» را به نام و مدح شاه اسماعیل و وکیل و امیر او، کمالالدین شاهحسین اصفهانی و خواجه میرک وزیر زینلخان شاملو حاکم وقت خراسان مزین کرده است.
آثار شناختهشدهی فخری هروی عبارتاند از: هفتکشور، لطایفنامه، تحفة الحبیب، روضة السلاطین، صنایع الحسن، جواهر العجایب، دیوان اشعار. آثار نویافتهی او نیز عبارتاند از: رسالهی معما و تضمینات.
«مجلس آرای» تاکنون نخستین تذکرهی شاعران هجوگو در تاریخ ادبیات فارسی است که فخری هروی در آن غالباً به معرفی شاعران هجوگو و نقل اشعار هجو پرداخته است. محدودهی زمانی شاعرانی که فخری به احوال و اشعار آنان پرداخته، از رودکی در قرن چهارم قمری آغاز شده و تا سرایندگان معاصر فخری در قرون ۹ ـ ۱۰ قمری پیدا کرده است؛ اما معرفی شاعران و ذکر احوال و اشعار آنان ترتیب خاصی ندارد. همچنین بیشترین حجم کتاب ویژهی شاعران هجوگو و اشعار هجوی آنهاست؛ اما فخری به تناسب موضوع و به اقتضای مطلب، گاه به احوال و اشعار سرایندگان غیرهجوگو مانند رودکی نیز پرداخته است.
تاریخ تألیف «مجلسآرای» دقیقاً معلوم نیست و فخری نیز در متن آن اشارهای به این موضوع نکرده است؛ اما با توجه به اینکه فخری در زمان تألیف این کتاب در سند ملازم میرزا عیسی ترخان بوده و او نیز در ۹۶۲ قمری حکمرانی سند را به دست آورده است؛ بنابراین فخری این کتاب را قطعاً قبل از ۹۶۲ قمری تألیف نکرده است. همچنین فخری در ۹۶۲ قمری سند را به مقصد هند ترک کرده است؛ بنابراین «مجلسآرای» نیز مانند «جواهر العجایب» بین ۹۶۲ ـ ۹۶۳ قمری تألیف شده است.
فخری محتوای «مجلسآرای» را شرح «حالات شعرای شیرینکلام سحرساز و فصحای بلاغتانجام سخنپرداز» دانسته که «از قصاید غرای عالمگیر و کتب و نسخ دلپذیر، قصور بیقصور معانی افراخته، القاب همایون پادشاهان جهان را خورشیدوار شمسهی ایوان گردونسای دیرپای آن بناها ساختهاند … و از هر کس نیز آزاری به ایشان رسیده، مناسب حال ابیات جهت انبساط خاطر خردهدانان روزگار در بساط ایام انداخته».
«مجلسآرای» نخستین تذکرهی شاعران هجوگو در ترایخ ادبیات فارسی است؛ اهمیت این تذکره، جز سودمندی از منظر نوع ادبی هجو، تاریخ ادبیات و نقد ادبی، در ثبت اشعاری از شاعران معاصر مؤلف یا نزدیک به عصر او در حوزهی ادبی هرات و سند است.
بنابراین فخری دلیل و انگیزهی شاعران برای سرودن شعر هجو را آزاردیدن آنان از ارباب قدرت و ثروت دانسته و بر آن تأکید کرده که «هرچند بر اطراف و جوانب این بادیهی خیال دویدم و در نشیب و فراز این وادی بیملال گردیدم، چیزی که اهل نظم را باعث هجو شود، غیر آزار و رنجش ندیدم».
از «مجلسآرای» تاکنون تنها یک نسخهی خطی شناسایی شده که اصل آن در کتابخانهی گلپایگانی محفوظ است. نسخهی این کتابخانه در واقع یک مجموعه مشتمل بر چهار اثر است که اثر سوم آن «مجلسآرای» است. این نسخه به دست کاتبی ناشناس با نستعلیق خوشی ظاهراً در نیمهی دوم قرن دهم قمری کتابت شده و کاتب در حین کتابت یا پس از اتمام آن نسخهی خود را بازبینی کرده و افتادگیها و ضبطهای مغلوط آن را در حاشیه یا بینالسطور با همان خط متن اضافه و اصلاح کرده است.
Related products
Collection
