Khamsah-yi Jamālī Tabrīzī; 2 jildī

جمالی تبریزی، از خمسه سرایان گمنام ایران در سده‌های هشتم و نهم هجری است. او در دهه‌های پایانی قرن هشتم هجری در تبریز متولّد شده و با کسب علوم اولیّه و فنون شعر در همان شهر، به شاعری روی آورده است. از تاریخ دقیق زاد و مرگ جمالی اطلاعی در دست نیست و از حیات او نیز اطلاعات اندکی در باب فرزندان و بعضی احوالات شخصی او در گفتارهایش به دست می‌آید.

جمالی در شعر، تقلید از نظامی گنجوی را وجهه‌ی همّت خود ساخته است. نتیجه‌ی تلاشهای او در این راه، سرایش پنج مثنوی به نامهای تحفة الابرار، مهر و نگار، محزون و محبوب، هفت اورنگ و انوشنگ‌نامه می‌باشد که بین سالهای ۸۰۰ تا ۸۴۱ ه‍. ق. مشغول سرایش آنها بوده است. از گفته‌های شاعر پیداست که در انواع دیگر شعر چون قصیده و غزل نیز دست داشته است.

جمالی تبریزی پنج منظومه به تقلید از پنج گنج نظامی سروده است. او ابتدا به تقلید از مخزن الاسرار نظامی، در میانه‌ی سالهای پس از ۸۰۰ تا ۸۰۵ ه‍. ق. تحفة الابرار را بر همان وزن و اسلوب در ۲۵۷۳ بیت به نظم درآورد. آنگاه به سال ۸۰۵ ه‍. ق. خسرو و شیرین را پیش روی نهاد و بر شیوه‌ی آن مهر و نگار را سرود و به میرانشاه پسر تیمور لنگ اهدا کرد که ۵۲۹۲ بیت آن در تنها نسخه‌ی شناخته شده از خمسه‌ی او باقی مانده است. حدود نه سال پس از آن، یعنی در سال ۸۱۴ ه‍. ق. به سراغ لیلی و مجنون نظامی رفت و در مدّت چهار ماه، تحت تأثیر زمینه و فضای آن منظومه، داستانی به نام محزون و محبوب در ۴۲۸۱ بیت خلق کرد و آن را به بایسنقر میرزا فرزند شاهرخ میرزا تیموری تقدیم کرد. پس از شش سال درنگ، در سال ۸۲۰ ه‍. ق. شاهکار نظامی یعنی هفت پیکر را قبله‌ی اهتمام خود ساخت و اثری باشکوه به نام هفت اورنگ را پدید آورد که اینک ۴۵۱۵ بیت آن باقی است و این منظومه را هم به بایسنقر پیشکش کرد. بعد از آن، منظومه‌ی پنجم را آغاز کرد. به دلیل ناتمام ماندن نسخه، اطلاع دقیقی از عنوان، تاریخ آغاز و انجام و شماره‌ی ابیات این منظومه موجود نیست. آنچه از منظومه باقی مانده، ۲۹۸۷ بیت ابتدای آن است و در حقیقت می‌توان این قسمت باقی مانده را نظیره‌ی نیمی از شرفنامه‌ی نظامی محسوب داشت. این منظومه به اسکندر قراقویونلو تقدیم شده است. مجموع ابیات دست‌نوشت موجود از خمسه‌ی جمالی، با در نظر داشتن افتادگی‌های مهر و نگار، هفت اورنگ و انوشنگ‌نامه به ۱۹۶۴۸ بیت می‌رسد.

تصحیح خمسه‌ی جمالی، بر پایه‌ی تنها دست نوشته‌ی اثر که به شماره‌ی ۱۳۸ در مجموعه‌ی دیوان هند (ایندیا آفیس) کتابخانه‌ی بریتانیا نگهداری می‌شود، پدید آمده است. این تصحیح، شامل مقدمه‌ای در معرّفی شاعر و دست‌نوشت خمسه‌ی او، تصحیح قیاسی پنج منظومه بعلاوه‌ی تعلیقات و نمایه هاست.