Madāris-i ʻashāyirī-i Īrān dar dawrah-i Pahlavī

پیشینه‌ی ایجاد مدرسه یا مکتب‌خانه‌ی عشایری را می‌توان به حدود هفتصدسال پیش نسبت داد که به دستور سلطان محمد خدابنده الجایتو مدرسه‌ی سیار ایجاد شد و طبعاً همراه با اردوی سلطان در ییلاق و قشلاق در حرکت بوده است. تا پیش از سال ۱۳۰۷ که مدارس عشایری مدرن دولتی در قالب دارالتربیه‌ی عشایری احداث شد، سوادآموزی مدرن بین کوچ‌نشینان رواج نداشت؛ اما با ظهور عصر جدید، بنیاد بسیاری از نهادهای سنتی دگرگون شد و پیشرفت‌های شگفت‌انگیز دانش بشری، دستگاه تعلیم و تربیت عمومی نیز در بسیاری از کشورها به‌تدریج از شیوه‌های سنتی و کهنه فاصله گرفت و با پیدایش نظریه‌های نوین دچار تحول و تطور شد.

در ایران نیز همگام با جنبش مشروطه‌خواهی، سازمان تعلیم و تربیت نوین به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های دوران گذار تلقی و در اصل نوزدهم متمم قانون اساسی «تحصیل اجباری» مطرح شد و سپس به صورت قانون مصوب درآمد. با این همه و با وجود قانونی‌شدن تحصیل اجباری تا دهه‌ی ۱۳۴۰ بسیاری از کودکان و نوجوانان روستایی به‌ویژه جامعه‌ی عشایری که در کنار جامعه‌ی شهری و روستایی یکی از سه الگوی زیستی در کشور به شمار می‌رفت، از سوادآموزی در حد خواندن و نوشتن نیز محروم بودند. از سوی دیگر نتایج سیاست تخته‌قاپوکردن قهرآمیز عشایر در دوران رضاشاه، به شخص شاه و فرماندهان عالی‌رتبه‌ی درگیر با شورش عشایر آموخت که فرهنگ را با نظامی‌گری و جنگ و ستیز نمی‌توان نهادینه کرد. از این‌رو تعدادی از امیران ارتش شاهنشاهی از جمله سپهبد امیراحمدی و دیگر مقامات قشونی که به طور مستقیم با امور عشایر درگیر بودند، نخستین پیشگامان مدرسه‌ساز در مناطق عشایری شدند که حاصل تلاش آنان تأسیس و راه‌انداز دارالترجمه‌های عشایری در ترکمن‌صحرا و لرستان و بلوچستان و …. بود که همه‌ی آنها با هجوم متفقین به خاک ایران در سوم شهریور ۱۳۲۰ از بین رفت و دستاورد نیکوی آنها ناتمام ماند و به محاق سپرده شد.

ولی پس از این شکست، به اهتمام محمد بهمن‌بیگی که خود از میان عشایر برخاست و میان آنان بالید و به گفته‌ی خود به جای تفنگ و فشنگ، قلم و کتاب را انتخاب کرد و معلم شد و دنباله‌ی کار دارالتربیه‌ها را به گونه‌ای دیگر و با شیوه‌ی خاص خود پیگیری کرد و آموزش عشایری را به راه انداخت؛ افزون بر برپایی مدارس سیار، موفق به تأسیس دانشسرای تربیت معلم عشایری و دبیرستان، هنرستان و … در شیراز شد و پای دختران ایلاتی را نیز به مدارس کشاند و چنان‌که خود گفته بود: «با پایی مسکین و بدنی ناتوان از راهی دراز و پرسنگلاخ عبور کرد و به سرمنزلی دور رسید».

تا امروز تنها منبع مورد ارجاع درباره‌ی آموزش عشایری، آثار بهمن‌بیگی است و پژوهشی علمی و مستند به منابع منتشر نشده است. در واقع جبران خلأ مطلق در بررسی زمینه‌ها و عوامل اجتماعی ـ سیاسی مؤثر در شکل‌گیری مدارس عشایری هدفی است که این کتاب دنبال می‌کند. این کتاب افزون بر شرح و بیان توصیفی و تحلیلی راه پرفرازونشیب و ناهمواری که محمد بهمن‌بیگی با شکیبایی پیمود، در فرایند رفع فقدان مطالعاتی فوق، بازبینی آسیب‌ها، معضلات و کاستی‌های آموزش عشایری را مورد توجه قرار داده است.

رویکرد کتاب مطالعه‌ای دووجهعی است: بخش عمده‌ای از این داده‌ها به تاریخ اجتماعی و تاریخ فرهنگی عشایر و آشکارشدن زوایایی از زندگی و حیات عشایری ایران به عنوان یکی از گونه‌های زیست مهم و اثرگذار در تاریخ ایران مرتبط است؛ وجه دیگر پژوهش و داده‌های آن، پاسخگوی مباحث مطرح در تاریخ آموزش و پرورش و مسائل مبتلابه امروزی آن به منظور استخراج ایده‌ها و راهکارهای عملیاتی قابل استفاده در برنامه‌ریزی‌های آموزشی کنونی در حوزه‌ی فعالیت مدارس عشایری اشاره دارد.

در فصل نخست کتاب به آموزش عشایری در دوران رضاشاه پرداخته شده است. در فصل دوم که به آموزش عشایری در دوران محمدرضا شاه اختصاص دارد، ذیل دو بخش ابتدا مروری بر زندگی بهمن‌بیگی و روند اجرای برنامه‌ی سوادآموزش شده و سپس در بخش دوم آموزش عشایر و نهضت ملی‌شدن نفت در ایران بررسی شده است.