Ādāb-i tarbīyat dar ravand-i nawʹgirāyī: Az khilāl-i ādābʹnāmahʹhā-yi ijtamāʻī-i dawrah-i Qājār

آداب‌نامه‌ها متونی تأدیبی ـ تعلیمی هستند که نگارش آنها قدمتی طولانی دارد. آن بخش‌ از آداب‌نامه‌ها، اندرزنامه‌ها یا پندنامه‌هایی که به امر سیاست پرداختند، با عنوان «سیاست‌نامه» معروف شدند و بیشتر شناخته شده‌اند. اما در کل آداب‌نامه‌ها دسته‌ای از کتاب‌های تعلیمی ـ تأدیبی به شمار می‌روند که گستره‌ی وسیعی از اخلاق، معاشرت، نظافت، غذاخوردن، لباس پوشیدن، مهمانی رفتن، امور مذهبی و پزشکی، امور خانوادگی، ازدواج، فرزندپروری و تعلیم و تربیت و نمونه‌هایی از این قبیل را شامل می‌شوند.

آداب‌نامه‌های اجتماعی آن دسته از منابع تاریخ اجتماعی هستند که کمتر مورد توجه پژوهشگران اجتماعی بودند. در این دسته از منابع نخبگان اجتماعی و صاحبان اندیشه وظیفه‌ی تجویز دستورات تعلیمی برای آموزش رفتارهای اجتماعی را بر عهده داشتند. بایدها و نبایدهای اجتماعی، عرف و روش‌های قابل پذیرش اجتماعی و هنجارهای مرسوم که از دل عرف، سنت و تجربه‌های دیرین برآمده در رسائلی با عنوان آداب‌نامه‌های اجتماعی قابل طبقه‌بندی هستند. البته ایده‌ها و توصیه‌های تعلیمی آداب‌نامه‌ها عمدتاً نمونه‌های مثالی و ایده‌آل آن امور را طرح می‌کردند و مردم جامعه را به حرکت به آن سو دعوت یا توصیه می‌کردند آداب‌نامه‌ها در هر دوره معیار هنجاری یا ناهنجاری هر کنش اجتماعی را مطرح می‌کردند. نویسندگان آداب‌نامه‌های اجتماعی که نخبگان فکری دوران خود بودند، گاه تثبیت‌کننده وضع موجود و سنت‌های متداول زمانه‌ی خود بودند و گاه تحول‌آفرین و دگرگون‌کننده‌ی شرایط موجود محسوب می‌شدند.

این کتاب خواننده را با دگرگونی‌های روش‌های تعلیم و تربیت در دوره‌ی قاجار و همچنین در دوره‌ی گذار آشنا می‌کند. اینکه آموزش‌ها در آن زمان چگونه بوده است، ساختار سنتی جامعه چه انتظاراتی از دختران و پسران جوان داشته و بر این اساس آنها چگونه برای ایفای نقش‌های اجتماعی خود آموزش می‌دیدند و پرورش می‌یافتند. با ورود نوگرایی، نه‌تنها مواد درسی جدید عرضه شد که شیوه‌ی آموزش و پرورش و به‌تدریج فلسفه‌ی آموزش دگرگون شد. نخبگان جامعه در قالب متون تعلیمی دیدگاه‌های خود را طرح می‌کردند و می‌کوشیدند روش‌های مناسب آموزشی را تعلیم دهند. این کتاب شامل دو آداب‌نامه‌ی تعلیمی یکی برای دختران و دیگری برای پسران است که می‌تواند جزئیات این تعالیم را بازتاب دهد.

در این کتاب دو نسخه‌ی خطی از مجموعه‌ی آداب‌نامه‌های اجتماعی در حوزه‌ی تعلیم و تربیت برگزیده شد که نخستین آن «تربیت اطفال» اثر رضا مترجم‌السلطان است که در سال ۱۳۲۱ قمری چند سال قبل از پیروزی مشروطیت در ۵۹ برگ نگاشته شده است. این رساله در قالب شرحی است که نویسنده درباره‌ی تولد پسرش آقاطاهر می‌دهد و اینکه او و همسرش چه افکار و تمهیداتی برای تربیت وی می‌اندیشیدند و معتقد است تربیت که «مبنای مدنیت و وجدان» است به خانه و خانواده برمی‌گردد. این رساله مربوط به تربیت فرزند در طبقه‌ی اعیان و اشراف است و طبعاً مخاطب آن نیز افراد این گروه اجتماعی‌اند که قادر به استخدام معلم سرخانه برای آموزش فرزندانشان هستند. این اثر عمدتاً بر تربیت فرزندان پسر تأکید داشته، از این‌رو دومین رساله در ارتباط با تربیت دختران برگزیده شده که نگاه تربیتی به هر دو جنسیت بررسی شده و امکان مقایسه فراهم شود.

در رساله‌ی نخست تربیت اطفال شرح مفصلی از چگونگی مراحل آموزشی و تربیتی فرزند پسر خانواده که با نام آقاطاهر در متن از وی یاد می‌شود از زبان پدر خانواده گفته می‌شود که البته در این روند تربیتی مادر نیز حضور و تأثیر دارد و پدر توضیح می‌دهد که مادر را توصیه کرده و نصیحت کرده تا «در اجرای تکلیف مادری» کم‌وکاستی نباشد و حتی «اندرزنامجاتی» برای مطالعه‌ی مادر تهیه کرده و هم ندیمه‌ای برای تربیت و همنشینی با وی تعیین کرده است.

دومین نسخه‌ی این مجموعه در آداب‌نامه‌های اجتماعی، «تربیت البنات» اثر میرزا عزیزالله خان منشی است که اختصاص به چگونگی تربیت دختران دارد. به گفته‌ی خود عزیزالله خان این اثر از متنی به زبان فرانسه به فارسی ترجمه شده که اقتباس و ترجمه در پانزده رجب ۱۳۲۹ در ۱۹۰ صفحه به پایان رسیده است. متن به تأیید وزارت معارف می‌رسد و چون آن را مفید می‌یابند، قرار شد در کلاس دوم مدارس دختران تدریس شود. در این رساله بر این تأکید می‌شود که هدف رساله تربیت دختران است که از «سن طفولیت از طریقه و اسلوب زندگانی خبر یابند و به رسوم تربیت مستحضر گردند تا چون مادر و رئیس خانواده شوند، ادعای حقوق عائله نمایند».

به نظر می‌رسد این رساله به این دلیل در مدارس تدریس شده که مطالب آن با ساختار سنت همخوانی داشته ولی می‌کوشد آن را تصحیح کند و به لحاظ علمی بهبود بخشد. افزون بر آن می‌تواند سبب ترغیب خانواده‌ها برای تحصیل دختران شود.

بنابراین در این کتاب با دو متن در حوزه‌ی آداب تربیت و جزئیات آموزش نوین آشنا می‌شویم که به نوعی مراحل گذار در حوزه‌ی تعلیم و تربیت را بازتاب می‌دهد. بخش نخست درباره‌ی تربیت پسران و بخش دوم در حوزه‌ی تربیت دختران است که به منظور آموزش علم خانه‌داری به شیوه‌های نوین بچه‌داری، بهداشت، آشپزی، تدبیر منزل و مواردی از این قبیل اشاره دارد.