Barʹrasī-i sayr-i taḥavvul-i ijtimāʻī va iqtiṣādī-i zanān dar dawrah-i Qājārīyah qabl va baʻd az inqilāb-i mashrūṭah

کتاب بررسی سیر تحول اجتماعی و اقتصادی زنان در دوره قاجاریه قبل و بعد از انقلاب مشروطه اثری پژوهشی از فاطمه ذوالفقاری است که به وضعیت زنان را در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر، یعنی دوران مشروطه بررسی می‌کند.

کتاب بررسی سیر تحول اجتماعی و اقتصادی زنان در دوره قاجاریه قبل و بعد از انقلاب مشروطه یکی از کتاب‌های پژوهشی است که به بررسی مسائل زنان می‌پردازد. دوران مشروطه یکی از مهم‌ترین و حساسترین دوران تاریخی معاصر ایرانی است. در این دوران، شاهد تغییراتی عظیمی بودیم که زندگی مردم را به طور کامل عوض کرد و پای تغییرات را به درون زندگی مردم عادی و معمولی باز کرد. اما زنان در این میان چه نقشی داشتند و سهمشان از تغییرات این دوره به چه صورت بود؟

فاطمه ذوالفقاری در این اثر به بررسی همین موضوع پرداخته است:

این کتاب دو بخش دارد: بخش اول به بررسی سیر تحول اجتماعی زنان در عصر قاجار (پیش و پس از دوران مشروطه) می‌پردازد و بخش دوم به بررسی سیر تحولات اقتصادی زنان در عصر قاجار، قبل و بعد از نهضت مشروطه اختصاص دارد.

• در بخشی از کتاب می‌خوانیم:

«لازم به ذکر است که موقعیت اجتماعی زنان را می‌توان از بهای کفش و یا ظرافت و ارزش چادر و روبند آنها حدس زد. زنان مردم عادی که زندگی عاری از تکلف دارند، چادرهای تنگ کرباسی که راهراه آبی و سفید دارد بر سر انداخته با یک دست آنها را جمع و با دست دیگر صورت خود را می‌پوشانند و در این حال فقط جلو چشمشان کمی باز می‌ماند.

همچنین لباس زنان و مردان نیز تفاوت داشت. شلوار گشادتر، اما آکنده از آستر است و تا پای ساقین، هیچ نمایان نباشد و معلوم نگردد. لباسی که از روی پیراهن در برکنند، از پیش گشاده شود و به وسیله تکمه‌های ابریشمی یا فلزی بسته شود و تا به زانو برسد. کمربند مفتول، گاه از طلا و یا نقره ساده یا مرصع به جواهرات است و یا با سنگ‌های قیمتی تزیین شود.

همچنین صورت را با پارچه‌ای به نام روبند می‌پوشانند. روبند پارچه نخی چهارگوشی است که با دو قالب کوچک در بالای پیشانی به دستار می‌چسبد. در میان روبند شکاف افقی درازای بازکرده و آن را توری دوزی می‌کنند. دالمانی در مورد روبنده می‌گوید: روبنده عبارت بود از پارچه سفید کتانی تقریباً به ابعاد صورت و کمی بلندتر. در قسمت چشم‌ها، روبند مشبک می‌شد و با یک قالب طلایی و جواهرنشان در پشت سر نگاه داشته می‌شد. البته بانوان روستایی و ایلاتی صورتشان را نمی‌پوشانند و از روبند استفاده نمی‌کردند. در خصوص لباس زنان پیر در این دوره نیز دیالافوا چنین می‌نویسد:

من باید مانند مسافر بی‌غرضی اعتراف کنم که با این وصف، زنان پیر کنار هم مانند تمام زنان شرقی بسیار فرسوده هستند و منظر کریهی دارند. علاوه بر ضعف و فرسودگی که میوه تلخ پیری است، کثیف هم هستند. گیسوان آنها با شانه آشنایی ندارد و اندامشان کمتر با آب تماس پیدا میکند و بالاخره مقید به عوض کردن لباس هم نیستند، مگر آنکه به کلی پاره شود و از حیز انتفاع بیفتد و از روی ناچاری عوض کنند. تنبان چیتی در زیر شکم بسته‌اند که تا زانو میرسد و پیراهنی هم دارند که شکاف بزرگی در سینه دارد و بلندی آن از کمر تجاوز نمیکند.

بدن آنها همیشه به واسطه تغییر فصل در معرض حرارت و برودت واقع است ولی سرهایشان پیوسته از حرارت آفتاب تابستانی و برودت زمستانی محفوظ است زیرا که در تمام اوقات از یکپارچه چرب کثیفی مانند عمامه پوشیده است.»