Mufattishīn-i madāris dar dawrah-yi Qājār va Pahlavī

در جستجوی تاریخچه‌ی تفتیش در ایران، تصویب نخستین قانون اداری وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه نقطه‌ی عطفی به شمار می‌آید. بر اساس این قانون در کنار مسائل مختلف آموزشی، دستور تفتیش مدارس و کنترل کتب درسی نیز تصویب گردید. در ماده‌ی ۱۲ قانون اساسی معارف مصوب آبان ۱۲۹۰ شمسی آمده است: «مفتشین دولتی در کل مدارس و مکاتب رسمی و غیررسمی حق ورود و تفتیش دارند و هیچ مدیری در هیچ موقعی حق مخالفت ندارد».

در این دوران هم‌زمان با افزایش تعداد مدارس، کنترل و نظارت بر امر آموزش ضرروی تشخیص داده شد و گسترش پیدا کرد. از این‌رو مفتشین مختلفی به مدارس رفته و گزارش مشاهدات خود را کتبی اعلام می‌نمودند. در گزارش‌های مفتشان وزارت معارف، مسائلی مختلف نظیر شیوه‌ی تدریس معلمان، مشکلات معلمان در امر تدریس، میزان آگاهی و تسلط معلمان، کتاب‌های تدریس‌شده، سطح علمی و اطلاعاتی شاگردان، وضعیت مدارس از نظر تجهیزات، میزان بهره‌مندی شاگردان از روش تدریس معلمان، بهداشت مدارس، نحوه‌ی برگزاری امتحانات مدارس، میزان پایبندی مدیران و کادر آموزشی به مفاد متحدالمال‌های صادره از سوی وزارت معارف و مسائلی از این قبیل طرح شده است.

در دوران پهلوی اول تحت تأثیر سیاست‌های دولت به‌ویژه تمرکزگرایی و افزایش نظارت دولت بر امور، حدود اختیارات و دامنه‌ی عمل مفتشان و کارکردهای اداره‌ی تفتیش بیشتر شد. بررسی گزارش‌های مفتشان، قوانین مصوب، متحدالمال‌های وزارت معارف دربردارنده‌ی اطلاعاتی درباره‌ی وظایف مفتشان و ماهیت اداره‌ی تفتیش و اهداف تأسیس آن است.

با توجه به اهمیت مسئله‌ی بازرسی در نظام آموزشی و خلأ مطالعات تاریخی در این‌باره، این کتاب معطوف به بررسی روند شکل‌گیری اداره‌ی تفتیش، ساختار اداری، وظایف و کارکردهای مفتشان مدارس، نحوه‌ی عملکرد آنها و تحلیل محتوای گزارش‌های مفتشان مدارس است. مقطع مورد مطالعه نیز دوره‌ی قاجار و پهلوی است.

در فصل نخست، ابتدا درباره‌ی مسئله‌ی بازرسی در نهج‌البلاغه سخن گفته شده و سپس پیشینه‌های تاریخی نظارت آموزشی و ارزشیابی معلم در دنیا بررسی شده است. مفهوم‌شناسی بازرسی و بازرسی در دوره‌ی قاجار و پهلوی دیگر موضوعات این فصل را شکل می‌دهند.

اداره‌ی تفتیش وزارت معارف به عنوان یک نهاد نظارتی، کنترل و بازرسی امور معارفی و به‌ویژه مدارس را عهده‌دار بود. این اداره در راستای تحقق اهداف سازمانی خود، مفتشان را ملزم به تهیه‌ی گزارش از حوزه‌های مورد بازرسی‌شان کرده بود. فصل دوم کتاب اختصاص به بررسی گزارش‌های مفتشین مدارس از شهرهای مختلف ایران دارد.

نظام‌نامه‌ی اداره‌ی تفتیش دربردارنده‌ی اطلاعات دقیق و جامعی درباره‌ی ساختار اداره‌ی تفتیش، وظایف و کارکردهای رئیس، کارمندان این اداره و دستورالعمل‌های مربوط به نحوه‌ی انتخاب رئیس، مدیران شعب و سایر کارکنان، شیوه‌ی محاکمه و تعیین مجازات‌های مربوط به تخلفات کارکنان این اداره است. در فصل سوم ساختار و گستره‌ی کارکردهای اداره‌ی تفتیش بررسی گردیده است.

مدرسه از جمله فضاهای عمومی است که به دلیل شرایط خاص آن می‌توان به عنوان کانون‌ همه‌گیری‌های بیماری‌های مختلف در نظر گرفته شود. در فصل چهارم مسئله‌ی بهداشت مدارس و جایگاه آن در گزارش‌های مفتشین بررسی شده است.