Tārīkh-i taḥavvulāt-i niẓām-i āmūzishī-i nuvīn dar Īrān

از جمله مقوله‌های بسیار مهم جوامع بشری که همواره در حیات درازنای انسان، عجین با فکر و اندیشه و عمل بزرگان اعم از پیامبران، اندیشمندان، سیاست‌مداران، حکمرانان و سایر اقشار مختلف مردم بوده، مقوله‌ی تاریخ و پدیده‌های تاریخی است. هرچند در گذشته‌های خیلی دور جنبه‌ی نظری و تئوری تاریخ به مفهوم امروز مدنظر نبود، اما بی‌تردید جنبه‌ی علمی و کاربردی آن همواره مورد توجه جدی اهل نظر و عمل بوده و در شرایط و موقعیت‌های مختلف نیز مورد استفاده یا سوءاستفاده قرار می‌گرفته است.

به نظر می‌رسد امروزه بازکاوی فرایند و تحول نظام آموزشی نوین در کشور به عنوان یک ضرورت تلقی می‌شود. کما اینکه برخی از مسائل مطروحه در آستانه‌ی طرح نظام نوین آموزشی و تأسیس مدارس جدید نیز هنوز به قوه‌ی خود باقی است؛ از این‌رو بررسی کارشناسانه‌ی مواجهه‌ی جامعه‌ی آن روز ایران با مدارس نوین می‌تواند پاسخی به برخی معضلات امروز نیز باشد.

مقالات این کتاب در دو محور عام و خاص نگارش یافته است. محور عام آن دربرگیرنده‌ی موضوعاتی نظیر: نظام آموزش سنتی و گذار از آن، نظام نوین آموزشی، بانیان مدارس جدید، نقش نهادها و انجمن‌های فرهنگی و آموزشی، نظام آموزشی در عصر قاجار و دوره‌ی پهلوی، قوانین و مقررات و محتوای آموزشی کتاب‌های درسی تاریخ است. از آنجا که نقش و تأثیر نظام نوین آموزشی بنا بر دلایلی مورد غفلت تاریخ‌نگاری رسمی قرار گرفته و از سوی دیگر این نوع تاریخ‌نگاری پیوند وثیقی با آموزش تاریخ دارد، این محور می‌تواند از زمره‌ی محورهای مهم منظور گردد.

صرف‌نظر از نقش‌آفرینی برخی رجال معارف‌پرور نظیر امین‌الدوله، رشدیه و …، در این بخش جایگاه تاریخی تعدادی از مدارس تأثیرگذار نظیر مدرسه‌ی سپهسالار، دبیرستان البرز، مدرسه‌ی خیریه‌ی ایتام، مدرسه‌ی مبارکه‌ی بختیاری، مدارس نوین خوزستان و …. در این بخش گردآوری شده است. البته مقالاتی نیز درباره‌ی چالش آموزش دختران در مدارس (با چهار مقاله)، نقد نظام آموزشی مکتب‌خانه‌ای، نهضت مدرسه‌سازی عصر مشروطه، تحولات نظام آموزشی در سلسله‌ی پهلوی و همچنین مقاله‌ای درباره‌ی فعالیت صنفی معلمان در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق و یک مقاله‌ی منبع‌شناسی تاریخ آموزش و پرورش زینت‌بخش بخش نخست این کتاب هستند.

در محور خاص این کتاب، مقالاتی درباره‌ی نظام آموزشی سیستان و بلوچستان ارائه شده است. در این بخش هفت مقاله آورده شده که ذیل موضوع کلی تاریخ فرهنگ و آموزش نوین در سیستان و بلوچستان، عرصه‌هایی نظیر جایگاه ترایخ، فرهنگ و زبان محلی مورد بررسی قرار گرفته و به طور خاص نقش نظامیان در تأسیس مدارس نوین و همچنین دارالتربیه‌های عشایری استان مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین جایگاه معلمان بومی نیز در تدوین تاریخ محلی بلوچستان موضوع یکی دیگر از مقالات این بخش است.