Tārīkh-i ʻAbbāsī: yā, Rūznāmah-yi Mullā Jalāl

تاریخ عبّاسی، که به روزنامۀ ملّاجلال نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین منابع دست‌اول دورۀ صفوی است که به قلم ملّاجلال‌الدّین محمّد منجّم یزدی، منجّم و دبیر دربار شاه‌عبّاس اول، نگاشته شده است. نویسنده قریب سی‌وچهار سال از سلطنت شاه‌عبّاس اول را، از اواخر دورۀ شاه طهماسب تا سال ۱۰۲۹ هجری قمری، با دقّت و ریزبینی ثبت کرده و گزارشی بی‌مانند از زندگی دربار صفوی، لشکرکشی‌ها، مجالس اعیاد، مشاورت‌های نجومی، و رویدادهای روزانۀ دیوانی به دست داده است. منجّم یزدی به‌مثابۀ مقرّب‌ترین منجّمان شاه، در تعیین ساعات سعد برای جنگ، سفر و ورود به شهرها نقش محوری داشت و این جایگاه، روایت او را از سایر تواریخ این دوره ممتاز می‌سازد. این اثر افزون بر ارزش تاریخی، از نظر ادبی و انشائی نیز درخور توجّه است، زیرا نویسنده از طبع شعری خود بهره جسته و مادّۀ تاریخ‌های موزونی را در متن گنجانده که خود منبعی مستقل برای پژوهش‌های ادبی و تاریخی به‌شمار می‌روند. نسخۀ حاضر به‌کوشش سیف‌الله وحیدنیا بر اساس دو نسخۀ خطّی کتابخانۀ ملّی و کتابخانۀ ملک تصحیح و تنظیم شده و مشتمل بر توضیح لغات دشوار، تبیین مادّۀ تاریخ‌ها، و فهرست اعلام و اماکن است.

روزنامۀ ملّاجلال منجّم یا تاریخ عبّاسی از منابع مهمّ شناخت دوران صفوی به‌شمار می‌رود. ملّاجلال‌الدّین محمّد منجّم یزدی از منجّمان نامور دربار شاه‌عبّاس اول (کبیر) صفوی بود و به‌عنوان مردی ادیب، منجّم، منشی و مورّخ شناخته می‌شد. مورد احترام ویژۀ شاه‌عبّاس قرار داشت، به‌گونه‌ای که نظراتش بی‌درنگ به مرحلۀ اجرا درمی‌آمد.

تاریخ تولّدش معلوم نیست؛ در سال ۱۰۲۹ ق. درگذشت و سی‌وچهار سال در خدمت شاه‌عبّاس بود. خانه‌ای مجلّل داشت که به‌عنوان اقامتگاه مهمانان پادشاه و سفیران خارجی مورد استفاده قرار می‌گرفت و پس از مرگ او، شاه آن را خریداری کرد و به همین منظور اختصاص داد. تاریخ ملّاجلال دربردارندۀ اطّلاعات سودمندی از دوران شاه اسماعیل دوم، سلطان محمّد خدابنده و شاه‌عبّاس اول است. از این کتاب تاکنون ظاهراً سه نسخۀ خطّی یافت شده که در کتابخانۀ ملّی تهران، کتابخانۀ حاج حسین‌آقا ملک و کتابخانۀ ملّی پاریس نگهداری می‌شوند.