Andīshah-yi alburz: Yādʹnāmah-yi Duktur Muḥammad ʻAlī Mujtahidī

بی‌شک اغراق نیست اگر بگوییم در طول سده‌ی گذشته دکتر محمدعلی مجتهدی یکی از تأثیرگذارترین افراد در توسعه‌ی آموزش در ایران بوده است. سی‌وچهار سال ریاست دبیرستان البرز، تأسیس دانشگاه صنعتی شریف و ریاست دانشگاه شیراز، پلی‌تکنیک تهران و دانشگاه ملی بخشی از کارنامه‌ی پربار ایشان است. کتاب حاضر تلاشی است برای ادای دین به این شخصیت برجسته‌ی فرهنگی. شماری از نامدارترین چهره‌های علمی و فرهنگی ایران کوشیده‌اند هرکدام به سهم خود بخشی از خدمات ارزنده‌ی دکتر مجتهدی را به نسل جوان معرفی کند. مطالعه‌ی این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر نیز بسیار سودمند خواهد بود، خاصه آن‌جا که بحث تأسیس دانشگاه صنعتی شریف به میان می‌آید.

دکتر محمدعلی مجتهدی (۱۲۸۷ ـ ۱۳۷۶) یکی از تأثیرگذارترین افراد در توسعه‌ی آموزش در ایران بوده است. ایشان از سال ۱۳۲۳ تا ۱۳۵۷ عهده‌دار ریاست یکی از مهم‌ترین دبیرستان‌های ایران، یعنی دبیرستان البرز بودند. در طول این دوران، جوانان مستعد بسیاری در این مدرسه درس خواندند و بالیدند و بعدها در حوزه‌های گوناگون منشأ خدمات فراوان شدند. شماری از مهم‌ترین شخصیت‌های علمی و فرهنگی و سیاسی کشور تحصیل‌کرده‌ی دبیرستان البرز بودند و شاگرد دکتر مجتهدی.

البته کارنامه‌ی درخشان این مرد بزرگ به دبیرستان البرز محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین دانشگاه‌های ایران، یعنی دانشگاه صنعتی شریف نیز به همت دکتر مجتهدی تأسیس شد. همچنین ایشان مدتی ریاست دانشگاه شیراز، پلی‌تکنیک تهران و دانشگاه ملی (شهید بهشتی) را بر عهده داشتند.

دانشگاه صنعتی شریف را دکتر مجتهدی به پیشنهاد محمدرضا پهلوی بنا نهاد و خود در نخستین سال تحصیلی و چندماهی از سال تحصیلی دوم نایب‌التولیه‌ی آن بود. دوران کوتاه مدیریت مجتهدی در دانشگاه صنعتی با فراز‌ونشیب‌های بسیاری همراه شد و سرانجام نیز شاه فرمان به برکناری او داد. دکتر مجتهدی در ایام بازنشستگی همواره از این دوران کوتاه با تلخی و حسرت یاد می‌کرد و افسوس می‌خورد که قدرش دانسته نشد و دست‌هایی پنهان نگذاشتند دور گردون بر مراد او برود و گلستانی که در خیال می‌پروراند، به کلبه‌ی احزانش بدل گشت.

مجتهدی دو بار در سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ به اروپا و ایالات متحده سفر کرد تا ایرانیانی را که فارغ‌التحصیل شده یا در مرحله‌ی دریافت دکتر بودند و نیز کسانی را که در دانشگاه‌های مختلف به آموزش و پژوهش به اشتغال داشتند، با استخدام دانشگاه آریامهر درآورد. او به هرجا که پا می‌گذاشت، با استقبال گرم فارغ‌التحصیلان البرز روبرو می‌شد.

دکتر مجتهدی با دانشجویان رابطه‌ی بسیار خاصی داشت. وقتی شاه از رابطه‌ی او با دانشجویان جویا شد، در پاسخ گفت: «من باغبانم و هدفم این است که این نهال‌ها را طوری پرورش دهم که درختانی تنومند شوند». او بارها بر این عقیده‌ی خود پای فشرده بود که دانشجویان ثروت واقعی کشور هستند و اگر از آموزش جامع و مناسب برخوردار شوند و اعتمادبه‌نفس و انضباط داشته باشند، می‌توانند مملکت را بسازند.

یکی از مهم‌ترین مسائل پیش‌روی مجتهدی این بود که چگونه می‌توان فرهنگ مشوق علم و تکنولوژی را در دانشگاه گسترش داد؛ چنان‌که با نهادهای معتبر جهان هم‌تراز باشد. خودش معترف بود که این دشوارترین وظیفه‌ی اوست و برقرارکردن رابطه‌ای استوار با دانشگاه‌های خارجی نخستین گام در تحقق آن به شمار می‌رود. از سوی دیگر حاضر نبود استقلال و خودپشتوانگی دانشگاه را با پذیرش رهنمودهای خارجیانی که احتمالاً درک درست و صمیمیت کافی نداشتند، زیرپا بگذارد.

این کتاب تلاشی است برای ادای دین به دکتر محمدعلی مجتهدی، این شخصیت برجسته‌ی فرهنگی. در این کتاب شماری از نامدارترین چهره‌های علمی و فرهنگی ایران کوشیده‌اند هرکدام به سهم خود بخشی از خدمات ارزنده‌ی دکتر مجتهدی را به نسل جوان معرفی کنند. مطالعه‌ی این کتاب برای علاقمندان به تاریخ معاصر نیز بسیار سودمند است؛ به‌ویژه آنجا که بحث از تأسیس دانشگاه صنعتی شریف به میان می‌آید.