Jannāt-i ʻadn

زین‌العابدین علی‌عبدی بیگ معروف به نویدی شیرازی، در نهم ماه رجب ۹۲۱ هجری قمری (۱۹ اوت ۱۵۱۵ میلادی) در شهر تبریز متولد شد. جد مادری او خواجه نصیرالدین محمد بن خواجه عمادالدین علی شیرازی در زمان شاه اسمعیل اول، وزیر «حظیره‌ی متبرکه‌ی مقدس صفویه» بود. او در سال ۹۲۰ ه.ق به هنگام جنگ چالدران، جهت محافظت از زن و فرزند خود که در تبریز اقامت داشتند، از اردبیل به این شهر آمد ولی به وسیله‌ی عثمانیان که تبریز را اشغال کرده بودند دستگیر شد. آنان او را به همراه خود بردند و از سرنوشتش خبری به دست نیامد. از منظومه‌های عبدی‌بیگ چنین برمی‌آید که او در تبریز تأهل اختیار کرده و پسر ارشدش محمد مؤمن در این شهر تولد یافته و پسر دیگرش جلال‌الدین سلطان محمد در قزوین متولد شده است. در سال ۹۴۱ قمری عبی‌بیگ به شهر وان سفر کرد و در سال ۹۶۱ به گرجستان رفت. او در سال ۹۷۴ از قزوین به اردبیل کوچ کرد و پس از آنکه هفت سال در مقبره شیخ صفی کار کرد، در سن شصت‌سالگی در سال ۹۸۱ مجددا به قزوین بازگشت و در اواخر عمر به اردبیل بازگشته و در سال ۹۸۸ در همان شهر از دنیا رفت.

در تذکره‌های فارسی تنها به مختصری از شرح حال عبدی‌بیگ اشاره شده و در تمام آنها از شغل سیاق‌داری و هنر شاعری او تعریف شده است. عبدی‌بیگ مجموعه آثار خود را در سه دیوان جمع‌آوری کرد که بیشتر آن امروزه در دست است. این سه قسمت از سه خمسه بدین ترتیب شکل یافته است: اول شامل: منظومه‌های مظهر الاسرار، جام جمشیدی، هفت اختر، مجنون و لیلی و آیین اسکندری؛ دوم شامل جوهر فرد، دفتر درد، فردوس العارفین، انوار تجلی و خزائن ملکوت؛ و سوم دربردارنده‌ی: روضة الصفات، دوحة الازهار، جنت الاثمار، زینت الاوراق و صحیفة الاخلاص.

شاه تهماسب صفوی پس از اتمام احداث باغ سعادت‌آباد، جعفرآباد و دولت‌خانه، عبدی‌بیگ را مأمور به توصیف عمارات و باغات سلطنتی نمود. عبدی‌بیگ در اشعار خود به این موضوع اشاره دارد که برای وصف باغات و عمارات مأمور شده است:

بگشاده زبان سحر پرداز                              سحری کش نیست فوق اعجاز

امر شه ملک و دین رسیده                          وان امر به گوش جان رسیده

در وصف دیار جعفرآباد                                بنهاده چنین رفیع بنیاد

بدین ترتیب عبدی‌بیگ سومین مثنوی خود را به نام جنات عدن به توصیف عمارت‌ها، باغ‌ها و مستحدثات شاه تهماسب در قزوین اختصاص می‌دهد. این مثنوی شامل پنج منظومه است که بنا بر تصریح شاعر هر یک بر یکی از اوزان حمسه نظامی (به ترتیب مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت‌پیکر و اسکندرنامه) سروده شده‌اند. هر پنج منظومه با حمد خدا، ستایش پیامبر اسلام و امامان شیعه و مدح شاه تهماسب آغاز و به عرض بندگی و دعای بقای عمر و دولت شاه خاتمه می‌یابد.

عبدی‌بیگ در روضة الصفات که ۶۶۲ بیت دارد، پس از ذکر سبب نگارش، به توصیف باغ سعادت‌آباد و ارشی‌خانه و حوض و ایوان آن پرداخته و سپس چهارده باغ جانب شرقی و نه باغ و عمارات جانب غربی را نام برده و توضیح می‌دهد.

دوحة الازهار طولانی‌ترین منظومه‌ی جنات عدن است که در ۱۱۷۰ بیت سروده شده، به تفصیل از باغ سعادت‌آباد و ایوان‌های آن سخن می‌گوید. از دیگر مقولات این منظومه وصف دولت‌خانه شامل باغ حرم و عمارات آن و دیوانخانه، ایوان شاهی و چند دیوارنگاره منقوش در ایوان است. شاعر در این منظومه بار دیگر ۲۳ جانب شرقی و غربی جعفرآباد را نام برده و به شرح عمارت شروانی می‌پردازد. او همچنین از خیابان، عمارت جهان‌نما و میدان اسب سخن به میان می‌آورد. عبدی‌بیگ از این به بعد در هر منظومه‌ای فصلی از سال را در توصیفات خود وارد می‌نماید تا احساس فضاهای معمارانه را ملموس‌تر ساخته و ارتقا بخشد. فصل انتخابی شاعر برای دوحة الازهار بهار است.

جنت الاثمار در ۶۴۰ بیت جعفرآباد، خیابان، دولت‌خانه، ایوان و پرده‌های نقاشی آن و باغ سعادت‌آباد را وصف می‌کند و فصل تابستان و میوه‌های آن را با اشاره به نام هشت مزرعه و جالیز و همچنین نکویی هندوانه و انواع خربزه توضیح می‌دهد.

زینت الاوراق چهارمین منظومه ۱۰۸۹ بیت دارد. این منظومه به شهر قزوین و مقایسه‌ی آن با دیگر شهرها، صفه سرچنار، دروازه دولت‌خانه و حمام باجی‌خاتون پرداخته است. پاییز فصل متناظر این منظومه است و همچنین بخش قابل توجهی از ابیات، داستان بایزید پسر سلطان سلیمان را از آغاز پناهندگی تا فرجام را بیان می‌کند.

صحیفة الاخلاص آخرین منظومه‌ی جنات عدن ۸۷۴ بیت دارد. این منظومه بار دیگر از باغ سعادت‌آبد، دولت‌خانه و نگارگری‌های آن و جعفرآباد در فصل زمستان یاد می‌کند. در انتها نیز به شرح داستان مسلمان‌شدن عیسی‌خان (لوند) می‌پردازد.

موضوعات ارائه گردیده در اشعار جنات عدن را می توان به شکل ذیل دسته بندی نمود:

۱. باغ‌سازی و باغ‌های مشهور همچون باغ میرعلی گسکنی، باغ مرادبیگ، باغ حسن‌بیگ و … و به ویژه باغ سعادت‌آباد و طرح ویژه‌ی آن؛

۲. محوطه‌ها و فضاهای شهری دارالسلطنه‌ی قزوین همچون جعفرآباد، میدان اسب، خیابان و ….؛

۳. عمارت‌های مهم سلطنتی مانند دولت‌خانه، دیوانخانه و ایوان شاهی، ارشی‌خانه، خانه‌ی شروانی، عمارت جهان‌نما، عمارت ورودی دولت‌خانه و ….؛

۴. سبک معماری و کیفیت ساخت ابنیه سلطنتی و طرح‌اندازی باغات؛

۵. اندام ها و جزئیات ابنیه مانند ایوان‌ها، ستون‌ها، رواق، دیوار، تاق و گنبد، شیروانی، تزئینات و ….؛

۶. نگارگری و دیوارنگاره‌ها شامل صحنه‌های عاشقانه و بزم و رزم، شکار و مجالسی از اشعار نظامی گنجوی.

۷. نقش‌مایه‌ها و تکنیک‌های نگارگری و عناصر گوناگون تصویر مانند بند رومی، فرنگی، فصّالی، اسلیمی، ختایی، ابری، زرافشان و …؛

۸. اقسام گیاهان، درختان، گل‌ها و میوه‌ها مانند بید و بید مجنون، سرو، چنار، سفیدار، اقسام گیاهان، درختان و …؛

۹. طیور و حیوانات همچون شاهین، تذرو، دراج، شیر، گوزن، روباه و ….؛

۱۰. شخصیت‌های تاریخی چون شاه تهماسب، بهرام میرزا، مهین بانو و …؛

۱۱. حرفه‌ها و مشاغل مانند زرکار، صورتگر، کوه‌پرداز، معمار، منبت‌کار و ….؛

۱۲. ابزار مانند پرگار، تیشه، زیرمشق (تخته زیرمشق) و ….؛

۱۳. اصطلاحات دیوانی همچون دیوانخانه، دولت‌خانه، دارالسلطنه، قورچی‌باشی، یوزباشی و …؛

۱۴. بازی‌ها و ورزش‌ها مانند چوگان‌بازی، قپق‌اندازی، سواری، فلاخن‌اندازی و … .