Asnād-i Hamadān va Vilāyāt-i s̲alās̲ dar dawrah-i Mashrūṭīyat (Advār-i duvvum va sivvum-i Majlis-i Shūrā-yi Millī)

مجموعه‌ی حاضر، گزیده‌ای از عرایض مردم همدان به مجلس شورای ملی در طی سال‌های ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۴ ه.ق است؛ این مجموعه دارای دو بخش می‌باشد:

• بخش نخست، مربوط به عرایض دوره‌ی دوم مجلس شورای ملی است. لازم به ذکر اینکه اسناد دوره‌ی اول مجلس شورای ملی در جریان به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه، از بین رفته است. شکایت از تعدد حکام و متنفذین محلی، اشرار و اجحافات مالیاتی، همچون اسناد عباس خان چناری در شکایت از اقدامات سردارناصر، حاکم همدان و اسدآباد، عریضه‌ی آقا حسین قاضی (حسین ابن عبدالصمد الرضوی) از همدان در شکایت از اوضاع نابسامان آن حدود، اسناد مربوط به سالارالدوله و شاهزادگان تویسرکان و مکاتبات انجمن ولایتی همدان و ملایر، گزیده‌ای از مهم‌ترین اسناد این دوره به شمار می‌رود.
• بخش دوم، مربوط به عرایض دوره‌ی سوم مجلس شورای ملی است. اسناد دوره‌ی سوم به خاطر جنگ جهانی اول، مهاجرت نمایندگان از تهران به قم و تعطیلی مجلس، نسبت به دوره‌های دیگر از حجم کمتری برخوردار است. تلگراف علما و اهالی همدان در باب بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول و اعلام آمادگی برای جهاد در مقابل مداخلات قوای بیگانه، تلگراف علما، تجار و کسبه‌ی همدان در تقاضای اخراج مسیو کرتهو، امین مالیه‌ی آن‌جا و تمام مستخدمین بلژیکی از خاک ایران، تلگراف شیخ محمدباقر بهادری در تبریک نسبت به افتتاح مجلس دوره‌ی سوم و پیگیری شکایت متظلمین ملایر از حکومت آن‌جا، تلگراف‌ها و عرایض علما و اهالی ملایر در شکایت از تعدیات غلامرضاخان مظفرالملک حاکم ولایات ثلاث، نمونه‌هایی از مهم‌ترین اسناد این دوره است.

منظور از ولایات ثلاث در متن کتاب «ملایر، تویسرکان و نهاوند» می‌باشد.

در این مجموعه برخی از اسناد شهر قروه و توابع آن که اکنون از ملحقات استان کردستان است نیز آمده و این بدان سبب است که در تاریخی که این اسناد به نگارش درآمده، به سبب صعوبت راه و بعد مسافت، اهالی قروه، بعضی از عرایض خود را از طریق همدان به پایتخت گسیل می‌داشته‌اند.

در مجموعه‌ی حاضر همچنین برخی اسناد نوبران ساوه نیز به واسطه‌ی ارتباط با واقعه‌ی سالاالدوله لحاظ گردیده است.