Asnād-i Yazd dar dawrah-yi Mashrūṭīyat (Advār-i duvvum tā panjum-i Majlis-i Shūrā-yi Millī)

مجموعه‌ی حاضر، گزیده‌ای از عرایض مردم یزد به مجلس شورای ملی در طی سال های ۱۲۸۸ ه.ش تا ۱۳۰۵ه.ش است؛ این مجموعه دارای چهار بخش است:

اسناد دوره‌ی اول مجلس شورای ملی پس از به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه، از بین رفته است و لذا بخش نخست، مربوط به عرایض دوره‌ی دوم مجلس شورای ملی است. مکاتبات اهالی یزد در اعلام انزجار از ورود محمدعلی شاه مخلوع به ایران، شکایت از تعدیات حکام، منتفذین و اشرار، مکاتبات انجمن ناصری زرتشتیان یزد و انجمن ولایتی یزد از مهمترین اسناد این دوره می‌باشد.

بخش دوم، متعلق به عرایض دوره‌ی سوم مجلس شورای ملی است. دوره‌ی سوم به دلیل وقوع جنگ جهانی اول، تعطیلی مجلس و مهاجرت نمایندگان، نسبت به اسناد دوره‌های دیگر از حجم کمتری برخوردار است. مهمترین اسناد این دوره، تلگراف هیئت «اجتماعیون-اعتدالیون یزد» در خصوص تبریک افتتاح مجلس و تقاضای تجدید انتخابات آنجا، تلگراف حائری‌زاده، ناظم «مجمع سعادت یزد» در شکایت از حکومت نسبت به توقیف مجمع و عریضه‌ی مشروطین وطن‌خواه یزد در شکایت از غرض‌ورزی عده‌ای از مفسدین و مستبدین نسبت به آن‌هاست.

بخش سوم مربوط به عرایض دوره‌ی چهارم مجلس شورای ملی می‌باشد. تقاضای توسعه‌ی معارف، اصلاح عدلیه و کلیه‌ی دوایر دولتی، انجمن اتحادیه «اثنی عشری یزد» در تقاضای پرداخت خمس و سهم امام مربوط به معاملات اهل ذمه، تقاضای تدوین قانون مجازات اسلامی و عضویت علمای طراز اول برای نظارت بر قانون اساسی از مهمترین مطالبات اهالی این سامان بوده است.

بخش چهارم مربوط به عرایض دوره‌ی پنجم مجلس شورای ملی است. بیشترین حجم عرایض این دوره مربوط به مکاتبات اصناف در خصوص مالیات، بدعت‌های مالیاتی، تعدی و سختگیری مأمورین مالیات و تقاضای تعدیل مالیات است. پلیس جنوب و قتل و غارت اهالی جوزم و دهج و عدم توانایی در پرداخت مالیات، تقاضای اعانه‌ی برای مدارس جدیدالتأسیس و تخصیص بودجه برای آن، سیل و خرابی قنوات از جمله موضوعات دیگر این بخش است.